تاثیر رخداد ۱۱ سپتامبر بر دنیای کتاب

11September-2

شعیب بهمن

برخی از رویدادها و تحولات تاثیر شگرفی بر تاریخ بشریت گذاشته اند. آنچه در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ روی داد نیز یکی از همین رویدادها می باشد. رخداد ۱۱ سپتامبر را فارق از آنکه یک حادثه‌ی تروریستی از سوی القاعده و یا آنکه یک واقعه با اطلاع نهادهای اطلاعاتی و امنیتی آمریکا بدانیم، باید سرمنشاء و سرآغاز فصل نوینی در عرصه های مختلف زندگی بین المللی بنامیم. اگر چه پیش از آن بمب‌گذاری در مرکز تجارت جهانی در سال ۱۹۹۳، انفجار سفارتخانه‌های آمریکا در تانزانیا و کنیا در سال ۱۹۹۸، حمله به برج کوبار در عربستان در سال ۱۹۹۶، حمله به ناو نظامی آمریکا در سواحل یمن و … اقداماتی بودند که در راستای مقابله با نظم حاکم امریکایی انجام گرفته بودند، با این حال هیچ رخدادی همانند ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، شکنندگی غرور و اقتدار آمریکایی ها را به نمایش نگذاشت. به همین سبب نیز در حالی که تمام وقایع فوق از سوی آمریکایی ها به شدت محکوم شده بود و تبلیغات زیادی در راستای بزرگ‌نمایی آنها صورت گرفته بود، اما بواقع رخداد ۱۱ سپتامبر دارای زوایای مختلف و ابعاد گوناگونی بود که تاثیر زیادی بر نظم بین المللی داشت.

بر این اساس می توان رخداد ۱۱ سپتامبر را همتراز با وقایع بزرگی همچون جنگ‌های جهانی و یا فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی دانست. حادثه ای که اگر چه در ظاهر روند یکجانبه‌گرایی ایالات متحده آمریکا را در نظام بین الملل بیش از پیش تسریع نمود، اما به واقع بر تمام عرصه‌های مختلف سیاست بین الملل تاثیرگذار بود. در واقع همراه با تحولات سریع در عرصه سیاست بین الملل، منابع مختلف سعی در تبین اوضاع پیش آمده و ترسیم زوایای مختلف تحولات فوق نمودند. بدین ترتیب تمام مسائل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تحت تاثیر امنیت و مباحث امنیتی نگریسته شد. در چنین فضایی نه تنها متون مرتبط و مستقیم با اصل حادثه ی ۱۱ سپتامبر بوجود آمد، بلکه سایر جنبه های ادبی و فکری نیز عملا تحت تاثیر این رخداد بزرگ قرار گرفتند. در نتیجه می توان چنین عنوان نمود که رخداد ۱۱ سپتامبر به طور مستقیم و غیرمستقیم تاثیر شگرفی بر متون و کتبی گذاشته که پس از سال ۲۰۰۱ متنشر شده اند. به نحوی که از آن زمان تا کنون نمی توان کتاب یا مقاله ای در حوزه ی روابط بین الملل یافت که در آن هیچ اشاره ای به رخداد ۱۱ سپتامبر نشده باشد. در واقع تمام متونی که در حوزه ی روابط بین الملل پس از سال ۲۰۰۱ منتشر شده اند، به طور مستقیم و غیر مستقیم با این رخداد بزرگ دست به گریبان بوده اند.

  بی شک چنین تحول مهمی در عرصه روابط بین الملل که به آغاز دو جنگ در افغانستان و عراق انجامید و مبارزه با تروریسم را به مسئله‌ای اساسی در روابط بین الملل مبدل نمود، تاثیرات مهمی نیز در میان اندیشمندان و نویسندگان در حوزه های مختلف بر جای گذاشته است. این تاثیرات را می توان در تعداد و محتوای کتب، مقالات و مجلات مختلفی مشاهده نمود که به طور مستقیم و غیرمستقیم در ارتباط با رخداد ۱۱ سپتامبر منتشر شده است.

شاید بتوان در یک تقسیم بندی محتوایی، کتب، مقالات و مجلاتی را که در ارتباط با ۱۱ سپتامبر منتشره شده اند را به سه دسته تقسیم نمود:

۱٫ کتب، مقالات و مجلاتی که چرایی و چگونگی وقوع رخداد ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ را مد نظر قرار داده‌اند و عموما در حوزه های سیاسی و امنیتی مورد توجه قرار گرفته اند.

۲٫ کتب، مقالات و مجلاتی که به ابعاد و پیامدهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی رخداد ۱۱ سپتامبر پرداخته اند و به خصوص آغاز جنگ با طالبان در افغانستان و سرنگونی صدام حسین در عراق را مد نظر داشته اند. در این زمینه گسترش گفتمان «مبارزه با تروریسم» که یکی از برجسته‌ترین پیامدهای ۱۱ سپتامبر بود را می توان مهمترین محور این کتب، مقالات و مجلات تلقی نمود.

۳٫ کتب، مقالات و مجلاتی که در حواشی رخداد ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ به چاپ رسیده اند که شامل اشعار، خاطرات، روایت ها و داستان های مختلف می گردد. کتب، مقالات و مجلات فوق عموما به حوزه های عمومی و اجتماعی تعلق دارند و برخلاف دو دسته ی نخست که مستقیما به حوزه های سیاسی و امنیتی مرتبط می شد، شامل حوزه های فراگیرتری می شوند.

علاوه بر این در یک تقسیم بندی دیگر شاید بتوان متون منتشر شده در باب ۱۱ سپتامبر را به دو دسته تقسیم نمود:

۱٫ متونی که توسط متخصصان و کارشناسان آمریکایی و غربی به رشته تحریر درآمده است و عموما ضمن تقبیح رخداد ۱۱ سپتامبر، به حمایت از تصمیم کاخ سفید در مبارزه با تروریسم پرداخته اند. این متون سعی داشته اند آنچه در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ رخ داد را به طالبان و اسلام‌گرایی افراطی نسبت دهند و برای تهاجم نظامی آمریکا به افغانستان و عراق، زمینه‌سازی کنند.

۲٫ متونی که توسط اشخاص مستقل و عموما معارض با آمریکا و غرب نگاشته شده اند و اگر چه  رخداد ۱۱ سپتامبر را محکوم نموده اند، با این حال آنچه اتفاق افتاد را به خود آمریکایی ها نسبت دادند. مهمترین استدلال این گروه که عمدتا آثارشان در کشورهای مستقل و معارض با آمریکا و غرب مورد توجه قرار گرفتند، این است که آمریکا با راه‌اندازی نمایش حمله به خاک خود، در صدد گسترش سلطه و چتر نظامی خود در سراسر جهان برآمده است. در واقع ضمن تاکید بر آسیب‌پذیری آمریکا، معتقدند که ایالات متحده رخداد ۱۱ سپتامبر را به چارچوبی برای توجیه سیاست‌های سلطه‌گرایانه خود تبدیل کرده است.

این متون عموما سعی دارند مهمترین حوزه ی تاثیرگذاری ۱۱ سپتامبر را حوزه روابط بین الملل و مباحث مرتبط با امنیت ملی و جهانی تلقی نمایند. بر این اساس عملیات ۱۱ سپتامبر که سمبل‌های قدرت و ثروت ایالات متحده را هدف قرار داده بود، دست کم دو پیامد جدی در روابط بین الملل در پی داشت. نخست آنکه این حادثه برداشت سنتی از امنیت را دگرگون کرد و نشان داد که قوی ترین کشورهای دنیا نیز در این وادی مصونیت ندارند. دوم آنکه حوادث فوق و در پی آن حمله آمریکا به افغانستان و عراق همگی حکایت از بالا رفتن سرعت حرکت به سوی «نظم نوین جهانی» داشتند. نظمی که نخستین بار توسط بوش پدر در سخنرانی ۱۱ سپتامبر ۱۹۹۰ در اجلاس مشترک کنگره آمریکا مطرح شده بود، با قرائت یکجانبه گرایی نومحافظه کاران مستقر در کاخ سفید به شکل دیگری به واقعیت نزدیک می شد. در چنین سیستمی، نظامی‌تر شدن دنیا پس از ۱۱ سپتامبر، برجستگی های خاصی را برای بازیگران نظام بین الملل بدنبال داشت. به نحوی که برخی از کشورها همچون ایران، عراق، افغانستان، کره شمالی، سوریه و … را به عنوان هدف نظامی آمریکا مطرح نمود. این مسئله به خودی خود باعث نظامی‌تر شدن مناطق مختلف جهان شد. این نظامی شدن از یک سو بواسطه گسترش پایگاه های نظامی آمریکا و متحدان آن به منظور مبارزه علیه تروریسم صورت گرفت و از سوی دیگر هراس از وقوع جنگ احتمالی در میان کشورهای جهان باعث توسعه سیاست های نظامی گردید.

در مجموع آنچه در جهت‌گیری های مختلف این متون مشهود است، این نکته می باشد که رخداد ۱۱ سپتامبر نقش مهمی در «آمریکایی شدن» ایفا نموده است. در واقع آمریکایی ها از طریق رخداد ۱۱ سپتامبر سعی کرده اند ارزش‌ها و دست‌یابی به منافع را برای کاخ سفید سهل‌تر از گذشته نمایند. از نظر نویسندگان و تحلیل گران مرتبط با این نگاه، مسئله فوق بیشتر به ضرر کشورهایی تمام شده که ارزش‌ها و ساختارهای متفاوت و متمایز با امریکا را تجربه می کنند و توانمندی این کشور را در جهت تضعیف موقعیت خود می یابند.

فارق از هرگونه بحث و جدل در باب میزان صحت و درستی هر یک از تحلیل ها و تقسیم بندی‌های فوق، باید در نظر داشت که اکثر کتاب هایی که در ایران در ارتباط با ۱۱ سپتامبر منتشر شده اند از یک سو بیشتر ابعاد و پیامدهای رخداد را در نظر داشته اند و از سوی دیگر تحت تاثیر این نگاه بوده اند که ۱۱ سپتامبر توطئه ای طراحی شده از سوی آمریکایی ها بوده و یا اگر چنین نبوده، باز هم دستگاه های امنیتی و اطلاعاتی آمریکا در جریان وقوع آن قرار داشته اند. در مجموع در نگاهی آسیب‌شناسانه باید توجه داشت که این نگرش تک‌بعدی می تواند کارشناسان و پژوهشگران مسائل مرتبط با مسائل ۱۱ سپتامبر را از جامع‌نگری و توسل به باورهای فراگیر باز دارد.


این مطلب را چاپ کنید

نظرات شما

ایمیل شما منتشر نخواهد شد پر کردن قسمت های ستاره دار الزامی است *

*


سه − 3 =

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>